Echte passie is onsterfelijk: dit was 'It's Never Over, Jeff Buckley'

Eindelijk was Europa aan de beurt: It’s Never Over, Jeff Buckley, de documentaire over de gelijknamige singer-songwriter was in februari te zien in de Belgische zalen. ‘It’s Never Over, Jeff Buckley’ is geen klassieke muziekdocu. Het is een poging om een mens te vatten die liever alleen als muziek herinnerd wilde worden. Deze film gaat niet enkel over een legende, maar over een extreem menselijke, complexe en kwetsbare man. 

“I wanna be known as songwriter Jeff”

“It’s Never Over, Jeff Buckley” portretteert Buckley en zijn leven bewust op een prachtige, beklijvende manier. Het stript hem van de soort mythische waan die de laatste decennia rond hem is gaan hangen. Deze documentaire verschuift de focus van “de man van Hallelujah” en “de veelbelovende ster die tragisch stierf” naar een reconstructie van een heel echt persoon die vervaarlijk zelfbewust, zoekend en vol liefde voor het leven was.

De docu opent heel sterk met de kern van wie Jeff was: muziek. Muziek was álles voor hem. Hij omschreef muziek als hetgeen dat hem redde van het ‘zwarte universum’. Hij was dan ook grote fan van een heel aantal artiesten waaronder Nina Simone, Led Zeppelin, Nusrat Fateh Ali Khan en Soundgarden. 

Al van jongs af aan kreeg muziek een belangrijke plek in zijn leven. Hij groeide op met zijn mama nadat zijn vader, singersongwriter Tim Buckley, haar verliet en besloot dat hij geen vader wou zijn voor Jeff. De relatie met zijn vader was dan ook op z’n zachtst gezegd ingewikkeld en lag heel gevoelig. Tim stierf op 28-jarige leeftijd aan een overdosis. Hij is dan ook voor de rest van zijn carrière getriggerd geweest wanneer men in interview of recensies hem vergeleek met of vroeg achter zijn vader en hun relatie. 

Fast forward naar 1991. In Sin-é, een Ierse pub in New York waar Buckley werkte als afwasser, kroop hij regelmatig op het podium om zijn lievelingsartiesten te coveren, enkel hij en zijn gitaar. Daar kreeg hij de kans te experimenteren. Vanuit zijn liefde voor muziek en gedichten in zijn notitieboekje, ontstonden destijds ook zijn eerste echte eigen nummers. Zijn optredens in Sin-é waren zo geliefd dat het woord over die speciale stem zich begon te verspreiden - tot het uiteindelijk de platenbazen bereikte. 

Hij besloot uiteindelijk na enkele persoonlijke gesprekken met labels te tekenen bij Sony. Onder hun vleugels maakte hij Grace. De nummers op die plaat trotseerden verschillende genres en, ondanks dat het geen nummer 1 album werd, werd het door andere mensen in de industrie wel enorm geapprecieerd, juist omdat het muzikaal zo straf was. David Bowie noemde het één van de beste albums ooit gemaakt.

De documentaire werd ondersteund door een handjevol interviews met mensen uit Buckley’s leven. Rebecca Moore, waarmee hij destijds een relatie had, was één van hen. Ze vertelde hoe ze 30 jaar later nog steeds moeite heeft om erover te praten en dat ze dat trouwens meestal ook gewoon niet echt doet. Aan de hand van die interviews speelt de documentaire ook één van zijn grootste sterktes uit. Door mensen die hem kenden over hem te laten praten, de-mythiseert de documentaire Buckley en zet hem weer neer als persoon. Een persoon met een echt leven en echte mensen die hem nog steeds tot op de dag van vandaag ontzettend missen.

Als maatschappij  hebben we vaak de neiging om aan heldenverering te doen en om legendes te maken van invloedrijk talent dat een vroegtijdige - meestal ongewone - dood leedt. Denk aan Kurt Cobain, Jimi Hendrix en Amy Winehouse. Veelbelovend, invloedrijk en tragisch jong gestorven. De ironie hiervan wordt sterk voelbaar gemaakt in de documentaire, want dat is eigenlijk wat Jeff net niet wou. Hij wilde niet herinnerd worden als een sensationeel verhaal of als ‘de zoon van’. Hij wilde gewoon herinnerd worden voor zijn muziek, als een jongen die zong en gitaar speelde, als een goede vriend. Toch loopt dat in de maatschappij waar we vandaag de dag in leven vaak enorm uit de hand.

Buckley had moeite met de bekendheid dat het muzikant-zijn met zich meebracht. Die moeilijkheden brachten hem na zijn Mystery White Boy Tour  naar Memphis. Hij hoopte in dit stadje terug ‘niemand’ te kunnen zijn. Hij nam er een huisje en een auto en ging daar werken aan zijn tweede plaat. Ondertussen was het 1996, al 2 jaar na Grace. De druk dat het label – en de wereld – op hem zetten voor die tweede plaat, begon op hem te wegen. “Hij belde me op een avond en vertelde me dat hij dacht dat hij manisch depressief was”, vertelt Joan Wasser in de documentaire. Zij was zijn verloofde op het moment dat hij stierf. “Hij vertelde me nog over zijn slapeloosheid en visioenen die hij had… Nu begrijp ik dat het ging over psychoses.”

“He was a radio turned to all frequencies at once”

Dat tweede album geraakte uiteindelijk wel in de eindfase. Hij liet zijn band naar Memphis vliegen voor de opnames. Hij nam terug contact op met de mensen in zijn leven en maakte plannen voor wat te doen nadat die opnamen voorbij zouden zijn. Op de dag dat zijn band zou landen, ging Jeff met een vriend naar Wolf River Harbor. Zwemmen in die rivier werd door iedereen zeer sterk afgeraden, maar Jeff stapte in het water, zijn kleren en Dr. Martens nog aan. Zijn roadie was bij hem en draaide zich even weg van de rivier om een gitaar en een radio veilig te stellen voor het water. Toen hij zich weer omdraaide, was Jeff weg. Op 29 mei 1997 verdronk Jeff Buckley in de Mississippi Rivier. Zijn lichaam werd een week later teruggevonden. De autopsie toonde aan dat er enkel 1 biertje in zijn bloed zat - geen drugs. 

Ook al zeiden officiële statements altijd dat het een ongeluk was, is de enige die dat echt kan weten Jeff zelf. De documentaire eindigt met de laatste voicemail die hij zijn moeder naliet. Het is niet ondenkbaar dat hij dood wilde. Hij zei ook zelf altijd dat hij niet erg oud zou worden. Toch doet de documentaire aanvoelen dat dat niet is wat je ervan moet onthouden. Ze weigert zijn dood groter te maken dan zijn leven. Het is geen manier om duidelijkheid te geven over de mysteries rond hem, maar om duidelijk te maken dat die dingen hem maakten tot wie hij was als persoon.

“It’s Never Over, Jeff Buckley” heeft een zeer sterke narratieve opbouw. Het vertelt het verhaal van de zanger, zonder dat je het gevoel hebt dat je louter een rapportage over iemands leven bekijkt. Hij diept Jeff Buckley uit als persoon. Wat dit gevoel ook enorm versterkt, is het gebruik van mixed media. Ze gebruiken een boel foto’s en scans van handgeschreven gedichten en zinnen uit zijn notitieboekjes, evenals de doodles die hij maakte. Die gebruiken ze als basis om hem op verschillende momenten af te beelden.

Berg’s documentaire maakt het op de één of andere manier ook duidelijk waarom Buckley’s muziek en verhaal zoveel jaren later nog bij veel mensen resoneren. Hij was iemand die veel voelde, analyseerde en wilde begrijpen. De documentaire is zelfs zo gemaakt dat veel mensen die hem kijken waarschijnlijk zo’n vreemd gevoel krijgen, omdat ze zich kunnen herkennen in veel van wat hij dacht, zei en voelde. Dat maakte hem net zo menselijk, want voelen en willen begrijpen is iets dat we allemaal doen. Zijn muziek en woorden waren doordrongen van een bijna obsessieve zoektocht naar betekenis.

Dat deed mij zelf ook nadenken. Ik vraag me oprecht af hoe anders de muziekindustrie – en misschien een breder deel van de maatschappij – eruit had gezien, had hij nog geleefd. De documentaire zet mooi neer hoe invloedrijk Buckley’s korte, doch heftige, carrière eigenlijk echt geweest is op mensen rond hem en op zijn fans. Het meest sprekende voorbeeld hiervan voor mij is dat Radiohead de studio in dook na het bijwonen van één van Buckley’s concerten om Fake Plastic Trees op te nemen. 

Waar de documentaire ook uitzonderlijk in geslaagd is, is het neerzetten van zijn dood op een respectvolle manier. Ze slaagt erin dat gevoel van onafgemaaktheid over te brengen op het publiek zonder het expliciet te benoemen. Zijn dood en wat hij verder nog had kunnen doen blijft één groot open vraagstuk. Dat is net waar de zere plek ligt van dit verhaal. Buckley wilde simpelweg muziek maken. In een tijdperk waarin artiesten steeds vaker ook merken, persoonlijkheden en online figuren moeten zijn, rijst de vraag of iemand met zijn karakter vandaag nog wel in de industrie zou kunnen functioneren. Niet elke muzikant die gemaakt is om muziek te maken, is ook gemaakt om in het systeem eromheen te bestaan.

“I don’t even want people to think of me as a face, just the music. When I’m dead that’s the only thing that’ll be around.”

Ik kan geen betere quote bedenken om mee af te sluiten. Deze documentaire is zo belangrijk omdat hij echt gemaakt is met veel liefde en respect voor wie Jeff was als persoon, en dat voel je aan alles. Hij stript zijn persoonlijkheid van de mythe en trekt de essentie uit wie hij was. De muziek. Want daar draaide het voor hem uiteindelijk echt om. Berg heeft echt nagedacht over wie hij was als persoon en over zijn verhaal hoe je zoiets op de beste manier kan vertalen naar een verhaal voor een publiek. Misschien is dat uiteindelijk de grootste kracht van 'It's Never Over, Jeff Buckley' Dat de film, bijna dertig jaar na zijn dood, de legende even opzij zet en ons opnieuw laat kennismaken met de mens achter de muziek. Jeff Buckley, de muzikant die vooral herinnerd wilde worden om wat hij maakte, niet om het verhaal dat anderen rond hem bouwden.