OPINIE | Als het niet klikt, gebeurt het niet

In een tijd waarin algoritmes en klikstatistieken de nieuwsconsumptie steeds meer sturen, verschuift ook de manier waarop we de wereld te zien krijgen. Wat bovenaan onze nieuwssites verschijnt, lijkt soms vanzelfsprekend. Achter elke titel schuilt echter een keuze. En achter elke keuze ligt bijgevolg een effect op ons wereldbeeld. 

In dit opiniestuk onderzoekt onze jongerenredacteur Niels Comhair hoe die dynamiek onze aandacht vernauwt: welke conflicten daardoor wel op ons netvlies komen, en welke conflicten we nauwelijks te zien krijgen.

Tijdens een rondleiding op de redactie van Het Belang van Limburg vertelde een gids me iets dat bleef hangen. Welke titel het publiek vaak aanklikt en welke artikelen we volledig lezen, zijn belangrijke indicatoren voor het nieuws dat de redactie in de toekomst zal brengen. Ik vroeg me af waar de redactie dan een grens trekt. 

Waar ligt de grens tussen wat mensen willen lezen, en wat mensen gewoonweg zouden moeten lezen? Als voorbeeld gaf ik de zichtbaarheid van het conflict in het Midden-Oosten tegenover de oorlog in Soedan. De uitleg was dat artikelen over het conflict Israël-Palestina populairder zijn bij het brede publiek, maar dat alle andere oorlogen weldegelijk aan bod komen. Met dat antwoord bleef ik een beetje op mijn honger zitten, dus ging ik verder op onderzoek.

11 per dag tegenover 21 in een volledige maand

Het gaat over het aantal artikelen over het conflict in het Midden-Oosten enerzijds, en het aantal artikelen over de oorlog in Soedan anderzijds: 11 per dag tegenover 21 in een volledige maand. Met een snelle rekensom kwam ik erachter dat VRTNWS en Het Belang van Limburg gecumuleerd 330 artikelen publiceerden over de oorlog in het Midden-Oosten in de maand november. Dat terwijl er over het conflict in Soedan slechts 22 publicaties bestaan bij beide nieuwssites in dezelfde periode. Een ratio van ongeveer 15 tegen 1. 

Nieuws is nooit een neutraal venster waardoor we naar de buitenwereld kijken. Het is net die selectie die bepaalt welke crisis we erkennen, en welke we negeren.

Het is verleidelijk om te concluderen dat redacties hun verantwoordelijkheid moeten nemen en meer moeten berichten over vergeten conflicten. Dat moeten ze ook. Maar wie zich verdiept in hoe nieuws tot stand komt, merkt al snel dat die verantwoordelijkheid altijd botst met een andere realiteit.

Competitieve aandachtsmarkt

De nieuwsmedia bevinden zich in een competitieve aandachtsmarkt. Ze moeten gelezen worden om te blijven bestaan. Ze moeten clicks genereren om hun journalisten te betalen en financieren. Dat wringt. We lezen nu eenmaal meer over Gaza dan over Soedan, omdat Gaza, politiek gezien toch, dichterbij voelt dan Soedan. 

Dat komt omdat de machtsverhoudingen bekend zijn: kijk maar naar de rel over de deelname van Israël aan het Eurovisiesongvestival. Daarnaast is er directe impact op Europese diplomatie, op Amerikaanse politiek en bijgevolg ook op onze binnenlandse politieke debatten. We kennen de beelden uit Gaza en nemen er snel een emotioneel standpunt over in. Gaza is begrijpelijk, herkenbaar en zichtbaar. Soedan is dat niet.

De oorlog in Soedan is nochtans ongezien in schaal en wreedheid. Meer dan 12 miljoen mensen op de vlucht. Ongeveer 200.000 doden. Unicef verklaarde een massale hongersnood. Kortom, een humanitaire catastrofe. Het conflict is met andere woorden complex, versnipperd en tegelijk ver weg van onze geopolitieke horizonten.

Extreem lijden zonder internationaal podium

Er zijn in Soedan weinig Westerse correspondenten ter plaatse, waardoor er weinig duidelijkheid over bestaat. Het is een oorlog die perfect omvat wat onzichtbaar zijn betekent. 

Wanneer een conflict nauwelijks in het nieuws verschijnt, zal het niet voorkomen in onze gesprekken of politieke debatten. Als vanzelfsprekend leidt dat ook niet tot publieke verontwaardiging die beleidsmakers tot actie zou kunnen dwingen. Onzichtbaarheid is in dit geval een vorm van machteloosheid. En wie onzichtbaar blijft, verdwijnt uit ons morele kompas. 

Kunnen we echt alleen empathie tonen voor datgene dat we te zien krijgen? Is dat de schuld van de journalistiek? Ik denk van niet. Maar neutraliteit is nooit een fait divers. Elk nieuwsbericht is gekozen, en elk gekozen artikel duwt andere verhalen naar de achtergrond. Nieuws is eigenlijk geen venster voor de buitenwereld; het is slechts een klein sleutelgat.

De lezer is mee verantwoordelijk

Ik voer dus geen pleidooi tegen Gaza-berichtgeving of tegen de keuzes van redacties. Mijn doel is om u als lezer bewust te maken van uw rol: wij dragen mee bij tot de vergroting. Die blinde vlekken schrijven we volgens mij te gemakkelijk toe aan “de media”.

Wanneer we alleen klikken op het nieuws dat het dichtst bij ons staat, vernauwen we vanzelf de wereld die we te zien krijgen. Precies daarom hebben we media nodig die tegen die neiging durven ingaan. Om ook ruimte te geven aan conflicten die minder clicks opleveren, minder deelbaar zijn of minder makkelijk zijn te duiden. We hebben nieuwsmedia nodig die verantwoordelijkheid opnemen om de wereld niet enkel terug te leiden tot wat wij graag lezen, maar ons ook durven confronteren met wat we liever niet zien.

Het lijkt alsof algoritmes een monopolie hebben op relevantie. Journalistiek kan echter zelf leiden. Ons medialandschap heeft nood aan redacties die durven investeren in die vijftiende oorlog, dat tiende vergeten land, die ene stille catastrofe. 

En tot slot hebben we lezers nodig die bereid zijn om verder te kijken dan de logica van de aandachtseconomie. Want als we alleen nog zien wat goed klikt, dan wordt de wereld die we kennen kleiner, en ons sleutelgat langzaamaan dichtgeplakt.