492 camera's in Hasselt, en toch weet niemand goed wat ze doen

Aan de palen in het park, tegen de gevels in de winkelstraat, op kruispunten langs de kleine ring: Hasselt telt 492 actieve camera's op haar grondgebied en is onderdeel van een netwerk van maar liefst 1.000 lenzen in de hele politiezone Limburg Regio Hoofdstad. Daarmee is de stad een uitschieter in Vlaanderen. Burgemeester Steven Vandeput noemt het cameranetwerk het sluitstuk van het integrale veiligheidsbeleid van de stad. Ondanks dat duizelingwekkende cijfer merken heel wat voorbijgangers de camera’s niet op.

Benthe Peeters is jongerenredacteur bij What’s Next Media en deed tijdens haar master communicatiewetenschappen onderzoek naar beveiligingscamera’s in Hasselt. Ze organiseerde een 10-tal wandelingen door de stad langs 8 plekken waar er camera’s hangen. Dat deed ze samen met 22 inwoners. Ze vroeg zich af of die mensen op de hoogte zijn van wat er met de camerabeelden gebeurt. Het antwoord: neen.

"De camera is ons digitale oog. Het vult de menselijke observatie aan op plekken waar sociale controle tekortschiet."
Steven Vandeput, burgemeester van Hasselt

Sommigen denken dat er dag en nacht een agent meekijkt. Anderen zijn ervan overtuigd dat de nummerplaatcamera's vooral dienen om de stadskas te spijzen – er zou zelfs iemand zijn aangeworven om 24/7 die camera’s in het oog te houden en te controleren op verkeersovertredingen. "Daar klopt niets van", zeggen zowel stad als politie.

Benthe Peeters nam mensen uit verschillende demografische groepen mee op wandeling door de stad. Ze trok met hen langs het stadspark, tot aan het skatepark, langs een woonwijk, tot in de winkelstraat. Onderweg dachten die mensen hardop na bij elke camera die ze aantroffen. Wie kijkt er mee? Waarom hangt die camera daar? Wat gebeurt ermee?

"Een dikke man met mayonaisevlekken"

Eén van de deelneemsters kampt met een visuele beperking. "Als er camera's zijn, dan voel ik me echt veiliger", vertelt zij. De camera’s voelen dus juist geruststellend aan. Maar verder kwamen de meest tot de verbeelding sprekende verhalen aan het licht. Sommigen stelden zich "een dikke man met mayonaisevlekken" voor die achter de schermen alle camerabeelden nauwlettend in de gaten houdt.

Anderen waren ervan overtuigd dat camera's je automatisch volgen zodra je in beeld komt, van de ene straat naar de andere. Sommigen dachten dat de camera's voor nummerplaatherkenning eigenlijk vooral dienen om geld in het laatje te brengen voor de stad: "Trajectcontroles hebben niks met veiligheid te maken, het is puur een verdienmodel van de staat", klonk het bij een deelnemer.

Fact check: weet de politie wat ik in mijn tuin doe?

"Met duizend camera's is het een utopie om te zeggen dat we alles live volgen. Het gaat meestal om retroactief kijken", zegt Bart Reekmans, manager van het cameranetwerk bij de recherche van politiezone Limburg Regio Hoofdstad (LRH). Een permanente livemonitoring van alle camera’s is volgens de politiezone dus praktisch onhaalbaar. Van die dikke man met mayonaisevlekken klopt dus niets.

Bovendien worden beelden na 30 dagen automatisch gewist, tenzij ze nodig zijn als bewijs voor een lopend onderzoek. En terwijl die beelden kort worden bewaard, is er geen AI-systeem dat aan gezichtsherkenning doet in de publieke ruimte. Het systeem kan wel specifieke kenmerken herkennen, zoals een logo op een jas, een slijpschijf waarmee fietssloten doorgeslepen worden, of gedumpt afval dat er de dag voordien nog niet lag.

"We hebben beleidsmatig gekozen om geen trajectcontroles of boetes voor gsm-gebruik aan het stuur via dit systeem te doen. Dat is een bewuste keuze"
- Bart Reekmans, manager van het cameranetwerk Politie LRH

En dat verdienmodel via ANPR-camera's? Dat wordt uitdrukkelijk tegengesproken. "We hebben beleidsmatig gekozen om geen trajectcontroles of boetes voor gsm-gebruik aan het stuur via dit systeem te doen. Dat is een bewuste keuze", gaat Reekmans verder. De dienst integrale veiligheid van Stad Hasselt relativeert intussen ook het beeld van 'Big Brother': "Het is niet zo dat wij of de politie mensen permanent volgen. Dat is een groot misverstand”, klinkt het.

Burgers wantrouwig

Dat inwoners toch met zoveel aannames rondlopen, is deels een bewuste beleidskeuze. De stad plaatst wel wettelijk verplichte pictogrammen aan de invalswegen, maar hangt bewust geen bordje bij elke afzonderlijke camera. "Als je overal expliciet zegt: hier hangen camera's, creëer je een soort verbazingeffect en maak je mensen non-stop bewust van die bewaking", klinkt het bij de dienst integrale veiligheid. De stad wil haar inwoners dus niet het gevoel geven dat ze continu in de gaten worden gehouden. Daarnaast wil de stad criminelen niet op ideeën brengen door ze tot in detail te laten weten elke camera waar precies hangt.

Toch gaven de deelnemers van de wandeling aan dat ze zich net ongemakkelijker voelden bij borden met geruststellende boodschappen zoals ‘Wees gerust, onze camera's registreren alles in deze zone’. Het geeft inwoners een vertekend beeld. "Dat gaf mij juist een beetje het gevoel van: 'Oei, hier wil iemand wel heel graag met mij meekijken'", zei een deelnemer.

Peeters benadrukt echter dat het wantrouwen van burgers niet zomaar als onwetendheid mag worden weggezet. Waar mensen precies een camera opmerken en hoe ze die beoordelen, bleek in het onderzoek sterk af te hangen van de plek: dezelfde soort camera wordt in een drukke winkelstraat als vanzelfsprekend ervaren, maar roept in een rustige woonwijk veel meer vragen op. Die rol van de plaats is volgens haar één van de belangrijkste vaststellingen uit het onderzoek: dezelfde camera, beheerd door dezelfde instantie, krijgt een heel andere betekenis afhankelijk van waar ze hangt.

Wat moet ik met al die camera’s?

"Zolang cameratoezicht een ondoorzichtig systeem blijft, zullen inwoners die leegte blijven opvullen met hun eigen verhalen", is de belangrijkste bevinding van mijn onderzoek. Ik dacht daarom na over hoe de kloof tussen burger en politie kleiner kan worden: duidelijkere communicatie met geüpdatete informatieborden bijvoorbeeld, alsook meer rechtstreeks contact tussen bewoners en de stad kan helpen.

Daarom organiseert de politie jaarlijks in april alvast een opendeurdag. Daarop tonen Bart en zijn team hoe de camerabeveiliging in de politiezone in zijn werk gaat. Ook toen een voetbalclub middenin een woonwijk in de stad – Sporting Hasselt – plots promoveerde tot nationale voetbal, stapte Bart en politiecollega’s op de buurtbewoners af om hen uit te leggen waarom er plots meer camera’s waren. Pas als mensen goed geïnformeerd zijn, kunnen ze ook echt meepraten over hoeveel toezicht we in de publieke ruimte willen.

Zelf een camera plaatsen?

Ten slotte kan je als bewoner zelf een tijdelijke, verplaatsbare camera aanvragen voor je buurt. Als er sprake is van overlast, zoals sluikstorten en vandalisme, installeert de politie een zogenaamde “mobicamera” (mobiele camera). Dat gebeurt nog relatief weinig, al bestaat de mogelijkheid dus wel. Meer informatie daarover vind je via de website van de politie en de stad Hasselt.

Andersom geldt trouwens ook een verplichting: wie zelf een bewakingscamera plaatst aan bijvoorbeeld de voordeur, moet dat volgens de Camerawet verplicht aangeven. Die aangifte is gratis en gebeurt via aangiftecamera.be. Veel mensen weten dat niet, terwijl net die beelden, wanneer ze wél correct zijn aangegeven, een onderzoek na een inbraak of ongeval kunnen vooruithelpen.

Dit artikel kwam tot stand met de medewerking van de politiezone Limburg Regio Hoofdstad, alsook de dienst integrale veiligheid van Stad Hasselt.