80 jaar Italiaanse migratie: "Het land met een dak op"

Het is vandaag dag op dag 80 jaar geleden dat België een arbeidsdeal sloot met Italië. "Per un sacco di carbone", voor een zak kolen, lieten zo'n 50.000 Italianen lieten land achter en vertrokken richting Limburg. Nietsvermoedend over vaak schrijnende woon- en werkomstandigheden waarin ze terecht kwamen.

Eén van hen was mijn grootvader. Hij woonde in Pietraperzia, een klein dorpje in het centrum van Sicilië. Na een mislukte graanoogst en enkele perikelen met de boer van wie hij land pachtte, moest hij op zoek naar werk. Hij had namelijk een vrouw en 2 dochters te onderhouden. In tegelstelling tot heel wat andere Italianen, waaronder zijn eigen broers en zussen, werd Michele Pergola niet verleid door propaganda van de Belgische overheid.

Hij wilde zich helemaal niet zwart maken door het vuile werk onder de grond. Maar het noodlot riep. Zijn vrouw en kinderen volgden hem en de familie Pergola belandde uiteindelijk in het Limburgse mijnenbekken. Het was de start van onze familiegeschiedenis naar "het land met een dak op", een verwijzing naar het grijze en grauwe weer dat mijn Nonna niet gewend was.

Boerendrama of eerroof?

Michele Pergola was de zoon van een respectabel man die woonde in een klein dorpje, centraal gelegen in Sicilië. "Don Felice – want zo noemde ze hem in Pietraperzia, genoot heel wat vrouwelijke aandacht", vertelt mijn tante Concetta. Zij maakte de tocht van Italië naar België samen met haar zusje Maria mee, als kleuters.

"Hij werd graag gezien, maar was bovenal een pinnig man: volgens mijn vader wilde Don Felice hem geen geld geven om mijn pa uit de schulden te helpen. Dat was het begin van de miserie." Mijn grootvader kwam medio jaren 1950 in financiële problemen terecht.

"Hij pachtte land van een rijke boer en deed er aan landbouw. Na iedere oogst brandde hij de stoppels af, maar op een keer liep het mis en sloeg de brand over op het huis van de boer", gaat mijn tante verder. En dat wilde de boer mijn Nonno natuurlijk betaald zetten.

Maar Nonno kon die schulden niet afbetalen. De schuldenberg was torenhoog, de status van de familie Pergola beneden alle peil. Don Felice kon uit schaamte zijn zoon niet uit de nood helpen waardoor Michele en zijn vrouw financieel in een put dreigde te landen. De vlucht uit Pietraperzia was onontbeerlijk.

Van Sicilië over Zwitserland tot in... Limburg

En dus trok hij eerst naar de betonindustrie in Milaan en dan naar Zwitserland. Hij verbleef er telkens enkele maanden. "Hij zei dat hij er als slaaf werd behandeld." Maar zijn oudere zus en haar man waren, ook omwille van financiële redenen, al in België: hij werkte er in de mijn.

Maar mijn Nonna was niet overtuigd: zij wilde voor haar familie in Pietraperzia blijven en had daarom eerder al geweigerd mee te gaan naar Milaan en Zwitserland. "Als zijn vrouw niet meeging, dan wilde pa ook niet vertrekken", zegt Concetta. "Maar met tegenzin bond hij in, omdat het 'moest' van mama: snel geld verdienen en weer terugkeren."

In 1962 liet Nonno zijn vrouw en 2 dochters achter en vertrok "tijdelijk" naar België om er in de koolmijnen te werken. De welgestelde boer van weleer verliet zijn land, zijn familie en ook zijn geluk. Enkele maanden later volgde zijn vrouw toch, incluis zijn dochters.

In België volgden nog 3 zoons en een sterrenkindje en zo nestelde mijn familie zich voorgoed in de het mijndorp Houthalen. De bestaande Italiaanse gemeenschap bood houvast: winkels, de kerkgemeenschap "Missione Cattolica" en Italiaanse verenigingen als de christelijke ACLI en de socialistische AFI richtten zich expliciet op Italiaanse migranten. Die sterke verbondenheid maakte het leven vertrouwd, maar verminderde tegelijk de noodzaak om Nederlands te leren of zich aan te passen aan i belgi.

Ciao Limburg

De migratie van Michele en Agata Pergola begon dus als een tijdelijke oplossing. België betekende werk in de Limburgse mijnen, schulden afbetalen en daarna terugkeren naar Sicilië. Die verwachting leefde niet alleen bij hen, maar ook bij duizenden andere Italiaanse gezinnen die na de oorlog naar Limburg kwamen. Toch bleek die terugkeer steeds moeilijker naarmate de kinderen hier opgroeiden, naar school gingen en hun toekomst steeds meer in België lag.

De jeugd van mijn tantes en nonkels was verdeeld tussen 2 werelden: thuis leefde Italië verder in de taal, de gewoontes en de keuken, terwijl ze buitenshuis hun plaats moesten zoeken in een Vlaamse omgeving.

Mijn tante Concetta herinnert zich hoe de kleuterjuf haar op een keer vroeg wat ze 's avonds gegeten had thuis. Ze kende het Nederlandse woord voor melanzane niet en dus verstond de juf haar niet. Vandaag is melanzane alla parmigiana uitgegroeid toe en geliefde delicatesse, ook onder de Belgen.

Tijdens zomerse reisde mijn familie terug naar Sicilië en dan werd daar duidelijk dat niet alleen zij veranderd waren, in België. Ook Italië had niet stilgestaan en was niet meer het land van weleer, waaruit hun ouders verhuisden. De kinderen voelden zich in België niet helemaal Belg, maar in Italië evenmin nog volledig Italiaans.

Gevierde gemeenschap met eigen musical

Wat ooit begon als arbeidsmigratie uit noodzaak, groeide uit tot een familiegeschiedenis die generatie op generatie nog wordt doorgegeven. En daarom wordt 80 jaar Italiaanse migratie uitgebreid gevierd. Dat doet What's Next Media met een geheel eigen musicalproductie: "Buon Viaggio" neemt je mee op een nostalgische reis doorheen 80 jaar Italiaanse gemeenschap in Limburg.

En ja, ik heb misschien een groot aandeel in het feit dat What's Next Media een musical maakt. Maar hé? Een musical is toch ook een soort medium - in de brede zin van het woord? Noem me creatief of noem me - zoals un italiano vero - een "eeuwige chipoteur" die zich overal uitlult.

Wat in elk geval echt zo is: ik wil de Italiaanse gemeenschap, die mij een cultureel rijk leven schonk, wat teruggeven. Met deze musical brengen we 11 jongeren bij elkaar die jullie meevoeren op de melodieën van Sara Perchè ti Amo en Marina. Op de choreografie van Femke Thijs, is dit een niet te missen spektakel.